Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Od 15 listopada 2023 roku rodzic, który sam odrzucił spadek, może złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu swojego małoletniego dziecka bez konieczności uzyskania zgody sądu, co jest dziś najszybszą drogą. Kluczowe jest jednak spełnienie kilku konkretnych warunków i zachowanie ścisłego, sześciomiesięcznego terminu. Z tego artykułu dowiesz się, jak krok po kroku przejść przez tę procedurę i uniknąć najczęstszych pułapek.

Na czym polega rewolucyjna zmiana w prawie spadkowym?

Jeszcze do niedawna każda czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka, a taką bez wątpienia jest odrzucenie spadku, wymagała uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Procedura ta była czasochłonna i stresująca, szczególnie gdy w grę wchodziły wyłącznie długi. Nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego, która weszła w życie 15 listopada 2023 roku, wprowadziła istotne ułatwienie dla rodziców.

Zgodnie z nowym art. 101 § 4 k.r.o., jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia właśnie wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez swojego rodzica, czynność ta nie wymaga już zezwolenia sądu. Warunkiem jest jednak, aby składający oświadczenie rodzic posiadał władzę rodzicielską, a drugi z rodziców wyraził na to zgodę lub aby oświadczenie zostało złożone przez nich wspólnie. To mechanizm, który eliminuje konieczność angażowania sądu w najbardziej typowym scenariuszu, gdy cała rodzina zgodnie chce uniknąć dziedziczenia długów.

Kiedy ścieżka uproszczona jest dostępna?

Aby móc pójść do notariusza z pominięciem sądu, konieczne jest łączne spełnienie kilku przesłanek. Pierwsza z nich to posiadanie pełnej władzy rodzicielskiej przez oboje rodziców lub przynajmniej przez tego, który składa oświadczenie, za zgodą drugiego z nich. Druga, fundamentalna przesłanka, dotyczy źródła powołania dziecka do spadku – musi ono wynikać z faktu, że rodzic sam wcześniej ten konkretny spadek odrzucił. Nie ma tu znaczenia, czy chodzi o dziedziczenie po dziadkach, czy po rodzeństwie rodzica.

Ostatnim wymogiem jest odrzucenie spadku przez pozostałych zstępnych rodziców tego dziecka. Oznacza to, że jeśli spadkodawcą był dziadek, a twoje pełnoletnie dziecko również zostało powołane do spadku, to ono także musi złożyć oświadczenie o odrzuceniu. Dopiero po spełnieniu tego warunku możesz złożyć oświadczenie w imieniu swojego małoletniego syna lub córki. Chodzi o to, by uniknąć sytuacji, w której rodzice, reprezentując jedno dziecko, wpływają na udziały spadkowe pozostałych.

Nowa procedura pozwala na odrzucenie spadku w imieniu dziecka bez sądu, ale tylko wtedy, gdy tytuł do dziedziczenia powstał w wyniku odrzucenia spadku właśnie przez rodzica.

Kiedy zgoda sądu opiekuńczego jest nadal konieczna?

Mimo rewolucyjnych zmian, w wielu sytuacjach uzyskanie zgody sądu rodzinnego będzie nadal nieodzowne. Dotyczy to przede wszystkim przypadków, gdy rodzice nie są w stanie porozumieć się w kwestii odrzucenia spadku. Jeśli jedno z rodziców ma pełnię władzy rodzicielskiej i się sprzeciwia, drugie samo nie może skorzystać z uproszczonej ścieżki notarialnej i musi złożyć wniosek do sądu opiekuńczego.

Zgoda sądu będzie wymagana również wtedy, gdy dziecko dziedziczy bezpośrednio, na przykład po zmarłym ojcu. W takim przypadku tytuł do spadku nie powstał wskutek odrzucenia go przez rodzica. Podobnie, jeśli któryś z rodziców został pozbawiony władzy rodzicielskiej lub spadku nie odrzuca pełnoletnie rodzeństwo dziecka, konieczne będzie wszczęcie postępowania sądowego i uzyskanie prawomocnego postanowienia zezwalającego na dokonanie czynności.

Odrzucenie spadku u notariusza krok po kroku

Jeśli twoja sytuacja kwalifikuje się do uproszczonej procedury, najszybszym rozwiązaniem jest wizyta w kancelarii notarialnej. Procedura jest stosunkowo prosta, ale wymaga przygotowania odpowiednich dokumentów. Przede wszystkim musisz uprawdopodobnić, że dziecko jest spadkobiercą, co zwykle odbywa się poprzez przedstawienie odpisu aktu zgonu spadkodawcy oraz wskazanie ostatniego adresu jego zamieszkania.

Aby notariusz mógł spisać akt, przygotuj następujące dokumenty:

• skrócony odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• skrócony odpis aktu urodzenia dziecka,
• dokument potwierdzający, że jako rodzic odrzuciłeś już ten spadek (np. wypis aktu notarialnego),
• dane osobowe spadkobierców dziedziczących w dalszej kolejności, jeśli są znane.

Podczas wizyty rodzic składa oświadczenie w imieniu małoletniego, potwierdzając przy tym pod rygorem odpowiedzialności karnej wszystkie warunki wymienione w art. 641 § 31 k.p.c. – czyli fakt posiadania władzy rodzicielskiej, wyrażenia zgody przez drugiego rodzica (o ile nie działa wspólnie), uprzedniego odrzucenia spadku oraz odrzucenia go przez innych zstępnych. Obecność samego dziecka przy tej czynności nie jest konieczna, a całość trwa zwykle kilkanaście minut.

Jak prawidłowo policzyć termin sześciu miesięcy dla dziecka?

Jednym z największych wyzwań jest prawidłowe obliczenie terminu, o którym mówi art. 1015 § 1 k.c. Oświadczenie o odrzuceniu spadku musi zostać złożone w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Dla małoletniego dziecka termin ten jest liczony nie od dnia śmierci spadkodawcy, ale od momentu, w którym jego przedstawiciel ustawowy dowiedział się, że dziecko stało się spadkobiercą. W przypadku procedury uproszczonej będzie to najczęściej data, kiedy rodzic odrzucił spadek we własnym imieniu.

Przykładowo, jeśli zmarł ojciec, a żona odrzuciła po nim spadek 1 marca, to właśnie od 1 marca rozpoczyna się bieg sześciomiesięcznego terminu dla ich wspólnego dziecka, które wstąpiło w jej miejsce. Na oświadczenie w jego imieniu masz czas do końca sierpnia. Co ważne, jeśli w tym czasie toczy się postępowanie o zgodę sądu opiekuńczego, termin ten ulega zawieszeniu na podstawie art. 1015 § 12 k.c. i zaczyna biec na nowo dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia.

Jak odrzucić spadek, gdy konieczny jest sąd?

Gdy z jakiegoś powodu nie możesz skorzystać z drogi notarialnej – na przykład z powodu konfliktu z drugim rodzicem – pierwszym krokiem będzie złożenie wniosku do sądu rejonowego, właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka. Wniosek ten dotyczy wyrażenia zgody na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem małoletniego. W jego treści należy szczegółowo opisać sytuację majątkową spadkodawcy i uzasadnić, dlaczego przyjęcie spadku byłoby niekorzystne dla dziecka.

Do wniosku koniecznie dołącz dokumenty obrazujące stan spadku:

1. odpis aktu zgonu spadkodawcy i odpis aktu urodzenia dziecka,
2. dokumenty potwierdzające zadłużenie, na przykład wezwania do zapłaty czy umowy kredytowe spadkodawcy,
3. oświadczenia o odrzuceniu spadku złożone przez rodzica dziecka lub innych spadkobierców, jeśli są już dostępne.

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu opiekuńczego, musisz niezwłocznie złożyć zasadnicze oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka, ponownie u notariusza lub w sądzie spadku. Samo postanowienie sądu nie jest tożsame z odrzuceniem spadku, a jedynie na nie zezwala. Pamiętaj, że po uprawomocnieniu postanowienia dalsza część sześciomiesięcznego terminu „odmraża się” i musisz zdążyć przed jego końcem.

Złożenie wniosku do sądu opiekuńczego zawiesza bieg sześciomiesięcznego terminu na odrzucenie spadku. Po uzyskaniu zezwolenia sądu termin ten biegnie jednak dalej.

Sytuacja, gdy toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku

Odmienna procedura ma zastosowanie, gdy w sądzie zostało już wszczęte postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. W takim wypadku, na podstawie art. 641 § 2 k.p.c., to właśnie ten sąd spadku przejmuje kompetencje sądu opiekuńczego do wydania zgody na odrzucenie spadku przez małoletniego. Nie musisz więc składać oddzielnego wniosku do wydziału rodzinnego, a wszelkie oświadczenia i wnioski w tym zakresie kierujesz bezpośrednio do sądu prowadzącego sprawę spadkową.

Jest to istotne ułatwienie organizacyjne, ponieważ pozwala uniknąć dublowania postępowań. Sąd spadku, badając krąg spadkobierców, kompleksowo rozpozna kwestię odrzucenia spadku przez wszystkich powołanych, w tym osoby małoletnie reprezentowane przez rodziców. Ta zasada dotyczy zarówno sytuacji, gdzie zgoda sądu jest wymagana, jak i tych, gdzie teoretycznie mógłbyś skorzystać ze ścieżki notarialnej.

Jak wygląda sytuacja po rozwodzie lub przy braku porozumienia rodziców?

Rozwód i związane z nim konflikty znacząco komplikują procedurę odrzucenia spadku w imieniu dziecka. Niezależnie od osobistych relacji między byłymi małżonkami, jeśli obojgu przysługuje pełnia władzy rodzicielskiej, notariusz do dokonania czynności będzie wymagał zgodnego oświadczenia lub osobistego stawiennictwa obojga rodziców. Jeżeli drugi rodzic celowo blokuje decyzję, uproszczona ścieżka notarialna staje się niemożliwa.

W takim przypadku jedynym słusznym wyjściem jest skierowanie sprawy do sądu opiekuńczego. We wniosku do sądu musisz wtedy nie tylko wykazać, że odrzucenie spadku leży w interesie dziecka (np. z powodu przeważających długów), ale także uprawdopodobnić, że zgoda drugiego rodzica jest bezpodstawnie odmawiana. Sąd, kierując się dobrem małoletniego, może wydać zezwolenie nawet wbrew stanowisku drugiego opiekuna, jeśli uzna, że przyjęcie spadku naraziłoby dziecko na odpowiedzialność finansową, której nie byłoby w stanie udźwignąć.

Ile kosztuje odrzucenie spadku w imieniu małoletniego?

Koszty procedury różnią się znacząco w zależności od obranej ścieżki, co stanowi kolejny argument za skorzystaniem z nowego ułatwienia, jeśli tylko jest to możliwe. W przypadku drogi notarialnej, zgodnie z § 8 pkt 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 czerwca 2004 roku w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, opłata za przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto od osoby. Do tego dolicza się koszt wypisów aktu (po 6 zł netto za stronę) oraz podatek VAT w wysokości 23%.

Zestawienie szacunkowych wydatków wygląda następująco:

Natomiast w ścieżce sądowej stała opłata od wniosku o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka wynosi 100 zł. Choć kwotowo wydaje się to porównywalne, trzeba wziąć pod uwagę, że do kosztów sądowych doliczyć należy wartość straconego czasu i stresu związanego z oczekiwaniem na postanowienie, które w zatłoczonych sądach może zająć kilka miesięcy. Dla wielu rodzin możliwość załatwienia sprawy od ręki u notariusza jest bezcenna.